Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα (ΑΝΣ) είναι το τμήμα του νευρικού μας συστήματος που συμμετέχει στη ρύθμιση πολλών βασικών λειτουργιών του οργανισμού, οι οποίες πραγματοποιούνται σε μεγάλο βαθμό χωρίς συνειδητή προσπάθεια. Συμμετέχει στη ρύθμιση της αναπνοής, του καρδιακού ρυθμού, της αρτηριακής πίεσης, της πέψης, της θερμοκρασίας του σώματος, της εφίδρωσης και πολλών ακόμη ζωτικών διαδικασιών.

​

Ονομάζεται «αυτόνομο» επειδή πολλές από τις λειτουργίες που ρυθμίζει πραγματοποιούνται αυτόματα, χωρίς να χρειάζεται να τις ελέγχουμε συνειδητά. Δεν χρειάζεται να σκεφτούμε για να χτυπήσει η καρδιά μας ή για να ενεργοποιηθεί η πέψη μετά από ένα γεύμα. Μέσα από συνεχή ρύθμιση, ο οργανισμός διατηρεί την εσωτερική του ισορροπία -αυτό που στην ιατρική ονομάζεται ομοιόσταση (homeostasis – διατήρηση της εσωτερικής ισορροπίας του οργανισμού)-.

​

Γιατί ονομάζεται «νευροφυτικό»;

Η ιστορία της έννοιας έχει φιλοσοφικές ρίζες που φτάνουν στην αριστοτελική διάκριση των λειτουργιών της ζωής.

​

Στην αριστοτελική σκέψη συναντάμε τη διάκριση των βασικών λειτουργιών της ζωής, όπως η θρέψη και η ανάπτυξη, από άλλες λειτουργίες που αφορούν την αίσθηση, την κίνηση και τη νόηση.

​

Πολύ αργότερα, αυτή η παλαιότερη έννοια της «φυτικής ζωής» πέρασε, με διαφορετικό τρόπο, στη γλώσσα της φυσιολογίας. Ο όρος «φυτικό» χρησιμοποιήθηκε για λειτουργίες του οργανισμού που συντηρούν τη ζωή και πραγματοποιούνται σε μεγάλο βαθμό χωρίς να χρειάζεται να τις κατευθύνουμε συνειδητά.

​

Από αυτή την ιστορική διαδρομή προέρχεται και η ονομασία φυτικό ή νευροφυτικό νευρικό σύστημα (φυτικό νευρικό σύστημα - vegetative nervous system) για αυτό που σήμερα ονομάζουμε κυρίως αυτόνομο νευρικό σύστημα (autonomic nervous system).

​

Η ονομασία, επομένως, έχει ιστορική σχέση με την έννοια της «φυτικής ζωής». Δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος έχει ένα νευρικό σύστημα αντίστοιχο με εκείνο των φυτών. Τα φυτά δεν διαθέτουν νευρικό σύστημα με την ανατομική και φυσιολογική έννοια που το διαθέτουν οι άνθρωποι και τα ζώα.

 

Οι τρεις κλάδοι του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος
 

Στις σύγχρονες ανατομικές περιγραφές διακρίνουμε το συμπαθητικό, το παρασυμπαθητικό και το εντερικό νευρικό σύστημα.
Το συμπαθητικό νευρικό σύστημα (sympathetic nervous system) συνδέεται ιδιαίτερα με την κινητοποίηση του οργανισμού όταν χρειάζεται να ανταποκριθεί σε μια απαίτηση ή απειλή.

Το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα (parasympathetic nervous system) συμμετέχει, μεταξύ άλλων, σε λειτουργίες ανάπαυσης, πέψης, αποκατάστασης και εξοικονόμησης ενέργειας.

Το εντερικό νευρικό σύστημα (enteric nervous system) είναι ένα εκτεταμένο δίκτυο νευρικών κυττάρων που βρίσκεται στα τοιχώματα του γαστρεντερικού συστήματος. Συμμετέχει στη ρύθμιση της πέψης, της κινητικότητας του πεπτικού σωλήνα, των εκκρίσεων και της τοπικής αιματικής ροής.

Έχει τη δυνατότητα να οργανώνει πολλές λειτουργίες τοπικά, χωρίς κάθε επιμέρους εντολή να χρειάζεται να προέρχεται από τον εγκέφαλο. Αυτό δεν σημαίνει ότι λειτουργεί αποκομμένο από αυτόν. Το έντερο και ο εγκέφαλος βρίσκονται σε συνεχή αμφίδρομη επικοινωνία.

Γι’ αυτό και μια συναισθηματική κατάσταση μπορεί να συνοδεύεται από έντονες μεταβολές στο πεπτικό σύστημα -για παράδειγμα-, από την αίσθηση ότι «δένεται» το στομάχι ή από αλλαγές στη λειτουργία του εντέρου. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε γαστρεντερικό σύμπτωμα είναι ψυχολογικό. Σημαίνει ότι εγκέφαλος, Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα και γαστρεντερικό σύστημα βρίσκονται σε συνεχή αλληλεπίδραση.

 

Όταν ο οργανισμός αντιλαμβάνεται απειλή

Όταν ο οργανισμός αντιλαμβάνεται μια απειλή, το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα συμμετέχει στην προετοιμασία του σώματος για να ανταποκριθεί.

​

Το συμπαθητικό νευρικό σύστημα συνδέεται ιδιαίτερα με την κινητοποίηση που χρειάζεται για ενεργές αμυντικές αντιδράσεις, όπως η μάχη ή η φυγή.

​

Υπάρχει όμως και μια άλλη αντίδραση: το πάγωμα (αντίδραση ακινητοποίησης - freezing).

​

Το πάγωμα δεν είναι απλώς αδράνεια ούτε σημαίνει ότι «το σώμα δεν κάνει τίποτα». Μπορεί να αποτελεί μια κατάσταση αυξημένης επαγρύπνησης, κατά την οποία η κίνηση περιορίζεται προσωρινά ενώ ο οργανισμός αξιολογεί την απειλή και προετοιμάζεται για την επόμενη αντίδρασή του.

​

Στην αντίδραση παγώματος μπορούν να συμμετέχουν ταυτόχρονα τόσο το συμπαθητικό όσο και το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα. Γι’ αυτό δεν είναι ακριβές να αντιστοιχίζουμε μηχανικά κάθε αμυντική αντίδραση σε έναν μόνο κλάδο του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος.

 

Τι εννοούμε όταν λέμε «το σώμα θυμάται»;

Στη θεραπευτική γλώσσα χρησιμοποιούμε συχνά τη φράση «το σώμα θυμάται».

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι αναμνήσεις αποθηκεύονται αυτούσιες στους μύες ή στα όργανα του σώματος. Σημαίνει ότι οι εμπειρίες μας και όσα έχουμε μάθει μέσα από αυτές μπορούν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο ο οργανισμός αντιδρά αργότερα.

​

Μια κατάσταση στο παρόν μπορεί, για παράδειγμα, να συνοδευτεί από ταχυκαρδία, αλλαγή στην αναπνοή, μυϊκή ένταση, ακινησία ή δυσφορία στο στομάχι, ακόμη και πριν μπορέσουμε να καταλάβουμε συνειδητά τι μας έχει επηρεάσει.

​

Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα συμμετέχει σε αυτές τις σωματικές μεταβολές. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μια συγκεκριμένη σωματική αντίδραση μπορεί από μόνη της να μας αποκαλύψει ποια εμπειρία την προκάλεσε ή από πού προέρχεται.

​

Το σώμα δεν είναι ένα αρχείο από το οποίο μπορούμε να ανασύρουμε με βεβαιότητα την ιστορία μας αντικειμενικά. Είναι μέρος του τρόπου με τον οποίο βιώνουμε, μαθαίνουμε και ανταποκρινόμαστε σε όσα μας συμβαίνουν.

​

Η «σιωπηλή νοημοσύνη» του σώματος

​

Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για μια «σιωπηλή νοημοσύνη» του σώματος: όχι για μια ξεχωριστή μορφή σκέψης, αλλά για τη συνεχή ικανότητα του οργανισμού να αντιλαμβάνεται εσωτερικές μεταβολές και να προσαρμόζει τη λειτουργία του, συχνά πριν εμείς στρέψουμε συνειδητά την προσοχή μας σε αυτό που συμβαίνει.

​

Σήμερα γνωρίζουμε ότι ο εγκέφαλος βρίσκεται σε συνεχή επικοινωνία με το σώμα. Δέχεται και επεξεργάζεται πληροφορίες για την εσωτερική του κατάσταση -όπως μεταβολές στην αναπνοή, στον καρδιακό ρυθμό και σε άλλες σωματικές λειτουργίες.

​

Η αντίληψη και επεξεργασία αυτών των εσωτερικών σημάτων περιγράφεται ως ενδοδεκτικότητα (αντίληψη των εσωτερικών σημάτων του σώματος - interoception) και συνδέεται στενά με τον τρόπο που βιώνουμε και ρυθμίζουμε τα συναισθήματά μας.

​

Μπορούμε να επηρεάσουμε το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα;

​

Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα λειτουργεί σε μεγάλο βαθμό χωρίς συνειδητό έλεγχο. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν μπορούμε να επηρεάσουμε καθόλου τον τρόπο με τον οποίο ρυθμίζεται ο οργανισμός μας.

​

Η αναπνοή είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Αναπνέουμε χωρίς να χρειάζεται να το σκεφτόμαστε, μπορούμε όμως και συνειδητά να μεταβάλουμε τον ρυθμό της αναπνοής μας. Η αργή, ελεγχόμενη αναπνοή μπορεί να επηρεάσει τη λειτουργία του καρδιαγγειακού και του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος.

​

Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει ένας απλός τρόπος με τον οποίο μπορούμε να «ρυθμίσουμε» κατά βούληση το νευρικό μας σύστημα. Σημαίνει ότι ορισμένες σωματικές λειτουργίες μπορούν να αποτελέσουν δρόμους μέσα από τους οποίους επηρεάζεται η συνολική κατάσταση του οργανισμού.

​

Όταν η ενεργοποίηση επιμένει

​

Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα προσαρμόζει συνεχώς τη λειτουργία του οργανισμού σε όσα συμβαίνουν μέσα μας και γύρω μας. Μια περίοδος έντονης ενεργοποίησης δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη ότι το νευρικό μας σύστημα «δεν λειτουργεί σωστά».

​

Όταν όμως ένας άνθρωπος βρίσκεται για μεγάλο διάστημα κάτω από έντονο ή επαναλαμβανόμενο στρες, μπορεί να παρατηρεί ότι δυσκολεύεται περισσότερο να επανέλθει σε μια κατάσταση ηρεμίας και ανάπαυσης. Η αναπνοή, ο καρδιακός ρυθμός, ο ύπνος, η πέψη και η μυϊκή ένταση μπορούν να επηρεάζονται μαζί με τη συναισθηματική του κατάσταση.

​

Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει κάποια πάθηση του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος. Σημαίνει ότι σώμα, εγκέφαλος και συναίσθημα συμμετέχουν μαζί στην προσαρμογή μας σε όσα βιώνουμε.

​

Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα και το συναίσθημα

Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα συμμετέχει και στη συναισθηματική μας εμπειρία.

​

Όταν φοβόμαστε, θυμώνουμε, συγκινούμαστε ή χαιρόμαστε, το συναίσθημα δεν υπάρχει μόνο ως σκέψη. Συνοδεύεται και από μεταβολές στο σώμα: μπορεί να αλλάξει η αναπνοή, ο καρδιακός ρυθμός, η εφίδρωση, η μυϊκή ένταση ή η λειτουργία του πεπτικού συστήματος.

​

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε συναίσθημα έχει έναν συγκεκριμένο και ίδιο για όλους «σωματικό κώδικα». Η ίδια σωματική μεταβολή μπορεί να εμφανιστεί σε διαφορετικές καταστάσεις και να έχει διαφορετικό νόημα για κάθε άνθρωπο.

​

Η επικοινωνία ανάμεσα στον εγκέφαλο και το σώμα είναι αμφίδρομη. Ο εγκέφαλος συμμετέχει στη ρύθμιση των σωματικών λειτουργιών και ταυτόχρονα δέχεται συνεχώς πληροφορίες για την εσωτερική κατάσταση του οργανισμού.

​

Τι σημαίνει αυτό μέσα στην ψυχοθεραπεία;

​

Το να γνωρίζουμε ότι το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα συμμετέχει στη σωματική και συναισθηματική μας εμπειρία δεν μας λέει ακόμη πώς αυτή η γνώση μπορεί να συναντήσει την ψυχοθεραπεία.

​

Αυτό είναι το ερώτημα που ανοίγει τον επόμενο Αναστοχασμό:

​

«Νευροφυτοθεραπεία: όταν το σώμα συμμετέχει στη θεραπευτική διαδικασία»

​

​

​